Waltey

Prevod

Časi verske gorečnosti so bili nedvomno tisti, ko je v imenu njegovega veličanstva don Felipeja II. tem perujskim kraljestvom vladal don Andrés Hurtado de Mendoza, markiz Cañetski in kraljevi vrhovni lovski mojster. Tega ne pravim zaradi množice cerkvenih ustanov, ne zaradi razkošnih praznovanj, ne zato, ker so bogataši zapuščali svoje premoženje samostanom in s tem spravljali zakonite dediče v revščino, pa tudi ne zato, ker je bilo po prepričanju konkvistadorjev vsak zločin in vsako umazanijo na vesti mogoče sprati tako, da si ob smrtni uri zapustil zajetno volilo za maše, temveč zato, ker si je Cerkev vtepla v glavo, da mora posegati v vse in povsod, in je bližnjemu že zaradi vsake malenkosti naprtila veliko izobčenje, ki ga je spravilo čisto ob pamet.

Čeprav so bili prizori cerkva, odetih v žalne zastave, in ugašenih sveč pogosti, je naše prednike strašno obredje izobčenj vse bolj pretresalo. V nekaterih svojih pripovedih iz ljudskega izročila sem že imel priložnost obširneje spregovoriti o številnih izobčenjih, izrečenih zoper svetoskrunske tatove ter zoper župane in može postave, ki so si drznili kršiti svetost cerkvenega zatočišča, da bi prijeli prestopnika. A vse to je le nebeški direndaj in prazno čenčanje v primerjavi z enim od izobčenj, ki jih je leta 1561 izrekel prvi limski nadškof, don fray Jerónimo de Loayza. Resnici na ljubo njegovo presvetlo gospostvo nikoli ni skoparilo z interdikti, cerkvenimi kaznimi in drugimi strah zbujajočimi dejanji, kar dokazuje že to, da je gospod Loayza, še preden se je inkvizicija naselila v naših krajih, priredil tri avto-da-feje. Moje trditve potrjuje tudi dejstvo, da je z rimsko opeko — tako je špansko ljudstvo imenovalo izobčenja — zagrozil celo samemu sursum corda, se pravi nikomur drugemu kakor perujskemu podkralju. Takole se je zgodilo:

Pripovedujejo, da je podkralj don Fernando de Toledo, ko je prišel iz Španije, s seboj pripeljal duhovnika, ki naj bi bil kaplan njemu in njegovi hiši. Ta je bil precej vase zaprt, prepirljiv in čemeren mož, zato je nadškof presodil, da ga velja zapreti, mu soditi in ga obsoditi na vrnitev v matično deželo. Podkralj je zagnal vik in krik ter v navalu jeze izjavil, da njegov kaplan, če ga izženejo, ne bo potoval sam, temveč v spremstvu meniha nadškofa. Nadškof je to izvedel, saj se je kajpak našel uslužni prinašalec čenč, in pravijo, da je njegova ekscelenca brž popustila, ko ji je prišlo na ušesa, da je nadškof sklical posvet teologov, po katerem je hodil naokrog z nagubanim čelom, na skrivaj pa so že šivali črna suknena pregrinjala. Duhovniček, ki ga je njegov zaščitnik podkralj pustil na cedilu, je pod uradnim nadzorom odpotoval v Španijo.

Toda izobčenje, ki mi je danes položilo pero v roko, je izobčenje z veliko začetnico in si zato zasluži posebno poglavje. II Desetletje od 1550 do 1560 bi v Peruju lahko dalo ime stoletju, ki bi ga brez zadrege imenovali stoletje kokoši, kruha, vina, olja in podgan. Pojasnimo.

Iz izročila vemo, da so Indijanci kokošim nadeli ime hualpa, skrajšano obliko imena svojega zadnjega Inka, Atahualpe. Oče Blas Valera, doma iz Cuzca, pravi, da so Indijanci ob petelinjem petju verjeli, da petelini objokujejo Inkovo smrt, zato so petelina imenovali hualpa. Isti kronist pripoveduje, da dolga leta niso mogli pripraviti španskih kokoši do tega, da bi v Cuzcu valile jajca, medtem ko jim je v dolinah z zmernim podnebjem to uspevalo. Purane pa so pripeljali iz Mehike.

Garcilaso, Zárate, Gómara ter številni zgodovinarji in kronisti pravijo, da je prav tedaj doña María de Escobar, žena konkvistadorja Diega de Cháveza, iz Španije prinesla pol almuda pšenice in jo razdelila med več meščanov, vsakemu po dvajset ali trideset zrn. Od prvih žetev so nekaj faneg poslali v Čile in druge kraje Amerike.

Skoraj hkrati s pšenico so prispele tudi podgane oziroma miši, in sicer na ladji, ki je skozi Magellanov preliv priplula v Callao. Indijanci so tej nadlogi škodljivih priseljencev nadeli ime hucuchas, kar pomeni »tisti, ki so prišli iz morja«. Na srečo je Španec Montenegro že leta 1537 pripeljal mačke in znano je, da je don Diego de Almagro eno od njega kupil za šeststo pesov. Ker domačini niso znali prav izgovarjati kastiljskega mizmiz, so jih imenovali michitus.

Za ponazoritev naj tu omenimo še, da je v prvih dvajsetih letih osvajanja najnižja cena konja znašala štiri tisoč pesov, krave tristo, osla petsto, prašiča dvesto, koze ali ovce sto, za psa pa so plačevali prav muhaste vsote. Na predvečer bitke pri Chuquingi je neki bogat stotnik vojaku ponudil deset tisoč pesov za njegovega konja. Lastnik je ponudbo ogorčeno zavrnil, rekoč: — Čeprav nimam niti maravedija, svojega tovariša cenim bolj kakor vse zaklade Potosíja.

Ker je vina tako primanjkovalo, da so leta 1555 arobo prodajali po petsto pesov, je Francisco Carabantes s Kanarskih otokov prinesel prve cepiče črnega grozdja, ki so jih posadili v Peruju. V kraju Tacaraca pri Ici, je leta 1840 pisal Córdova y Urrutia, še danes stoji vinograd s črnim grozdjem, za katerega trdijo, da je eden tistih, ki jih je zasadil Carabantes, in ki še zmeraj zelo dobro rodi. O človeška krivičnost! Pijanci vedno blagoslavljajo očaka Noeta, ki je zasadil vinsko trto, za Carabantesa, ki je bil Noe naše domovine, pa nimajo niti besedice hvaležnosti.

Ko sta bila kruh in vino zagotovljena, je manjkalo še olje. Tako je najbrž pomislil don Antonio de Ribera in ob vkrcanju v Sevilli leta 1559 poskrbel, da so na ladjo naložili sto oljčnih potaknjencev.

Don Antonio de Ribera je bil v Limi zelo ugleden mož; imel je celo svoj grb, na katerem sta bila na zlatem polju naslikana dva volka z dvema mladičema. Poročen je bil z vdovo Francisca Martína de Alcántare, polbrata markiza Pizarra po materi, ki je umrl ob njem, ko ga je branil; žena mu je prinesla bogato doto. Dejavno je sodeloval v državljanskih vojnah konkvistadorjev, po Girónovem uporu pa je leta 1557 odpotoval v Španijo, imenovan za zastopnika Peruja.

Ribera je bil lastnik obsežnega vrta, ki ga v Limi poznamo pod imenom Huerta perdida. Imel je premoženje v vrednosti tristo tisoč durov, ki si ga je pridobil s tem, da je po svojih mitajih, Indijancih na obveznem delu, prodajal fige, melone, pomaranče, kumare, breskve in drugo sadje, dotlej v Peruju neznano. Prvo granatno jabolko, ki je zraslo v Limi, so v procesiji nosili na nosilih, na katerih je sicer počivalo Najsvetejše, in pravijo, da je bilo velikansko.

Na Riberovo nesrečo je plovba, polna nevarnosti in nevšečnosti, trajala devet mesecev. Kljub vsej previdnosti je ob prihodu na kopno ugotovil, da so uporabni le še trije potaknjenci; drugi niso bili dobri za nič drugega kakor za podkuriti ogenj.

Njihove vzgoje se je lotil z veliko vnemo in jih varoval skrbneje kakor svoje vreče durov; pa je njegov sloves skopuha segal do neba. Da se niti za hip ne bi izmuznili njegovemu nadzoru, je vse tri posadil na vrtiček, obdan s trdnim zidom, ki sta ga stražila dva orjaška črnca in trop popadljivih psov.

A kar zanesite se na zidove, kakršni so pekinški, na velikane, kakršen je Polifem, in na pse, kakršen je Kerber, pa boste ostali na suhem, da bo joj. Ti ljubi potaknjenci so imeli več zaljubljencev kakor lepo dekle, in saj vemo: za može, ki se zagledajo v tujo lastnino, naj bo Evina hči ali kaka druga dragocenost, ni ovire, ki je ne bi bili pripravljeni poteptati.

Nekega jutra je don Antonio vstal ob zori. Vso dolgo noč ni mogel zatisniti očesa. V srcu ga je stiskalo, slutil je veliko nesrečo.

Pokrižal se je in se v copatah, zavit v plašč, odpravil proti vrtičku; tam mu je srce tako silovito poskočilo, da bi mu skoraj ušlo skozi usta skupaj s sočno kletvico, ki jo je izustil.

— Presneto! Okradli so me! In zgrudil se je na tla, ker ga je obšla slabost. Eden od treh potaknjencev je zares izginil. Tistega dne je Ribera s palico pohabil polovico pasjega tropa, bič pa je neusmiljeno švigal po ubogih sužnjih, kajti njegovo milost je jeza spravila čisto ob pamet.

Utrujen od kaznovanja in poizvedovanja ter videč, da ves njegov trud ne obrodi sadov, se je odpravil k nadškofu, svojemu dobremu prijatelju, in mu potožil o veliki nesreči, ob kateri so bile Jobove muke zgolj ples in razvedrilo.

Toda to, dragi bralci, ni izmišljotina, temveč se je resnično zgodilo, in to vam bo potrdil že prvi kronist, po čigar knjigi boste polistali. Tistega dne so zvonovi bučali kakor še nikoli; naposled je presvetli gospod nadškof po drugih veličastnih obredih izrekel veliko izobčenje zoper tatu potaknjenca.

A tudi to ni pomagalo. Tat je bil najbrž kak nevernik ali svobodomiselnež, kakršnih kar mrgoli v tem stoletju plina in pare, bo pomislil bralec. Pa se bo pošteno uštel.

V tistih časih je izobčenje na vesti tehtalo mnogo ton. III Minila so tri leta, potaknjenec pa se ni prikazal. Resnici na ljubo ga Ribera ni prav nič pogrešal, saj je imel srečo, da sta se oljki, ki mu ju je pustil tat, razmnožili, in je imel zdaj dovolj potaknjencev za prodajo in za darila. Domnevam, da so znameniti oljčni nasadi v Camanáju, deželi, ki slovi po svojih oljkah in še drugih rečeh, o katerih bom iz previdnosti molčal, saj se nočem zameriti njenim prebivalcem, zrasli iz poganjka z vrta Huerta perdida.

Nekega dne se je pri nadškofu s priporočilnimi pismi oglasil gospod, ki je pravkar pripotoval na ladji iz Valparaísa, zasidrani v Callau. Pod pečatom spovedne molčečnosti mu je razkril, da je prav on tat nadvse slavnega potaknjenca, ki ga je zelo previdno odnesel na svoje posestvo v Čilu, in da se je potaknjenec kljub izobčenju privadil tamkajšnjemu podnebju ter se razrasel v imeniten oljčni nasad.

Ker se je vse to zgodilo pod pečatom spovedne molčečnosti, se ne čutim upravičenega, da bi dal natisniti ime grešnika, začetnika zelo ugledne in premožne družine v sosednji republiki.

Vse, kar ti lahko povem, bralec, je, da je črv izobčenja našega moža nenehno glodal in mu ni dal miru. Nadškof je privolil, da ga izobčenja odveže, vendar mu je za pokoro naložil, naj potaknjenec vrne prav tako skrivaj, kakor ga je odnesel.

Kako je izobčenec to izpeljal? Tega ne znam povedati; vem le, da je don Antonio nekega jutra ob obisku svojega vrtička tam našel popotnico, ob njenem vznožju pa vrečo s tisoč duri in nepodpisano pisemce, v katerem ga je pisec po krščansko prosil odpuščanja. To mu je tudi naklonil, in sicer toliko bolj rade volje, ker so mu tako rekoč z neba padli prelepo bleščeči se kovanci.

Tudi bolnišnica Santa Ana, katere gradnje se je tedaj loteval nadškof Loayza, je prejela dar dva tisoč pesov, ne da bi kdor koli razen njegove presvetlosti vedel, kdo je dobrotnik.

Gotovo pa je, da je pri vsej stvari največ pridobil don Antonio de Ribera. V Sevilli ga je potaknjenec stal pol pezete. IV Po smrti komturja don Antonia de Ribere, viteza reda svetega Jakoba, je njegova vdova doña Inés Muñoz leta 1573 ustanovila samostan la Concepción, v njem sprejela redovniško tančico in mu zapustila svoje neizmerno premoženje.

Portret doñe Inés Muñoz de Ribera je še danes v prezbiteriju cerkve, na njenem grobu pa beremo: To živo nebo v drobni obli hrani sonce, ki v njem počiva, sonce velike in plemenite matere doñe Inés de Muñoz y de Ribera. Bila je gospa encomiende Ana-Cuenca, žena don Antonia de Ribera, tistega, ki je s ponosno roko vihtel kraljevi prapor kot kraljevi zastavonoša.

Izvirnik

I

Tiempos de fanatismo religioso fueron sin duda aquellos en que, por su majestad don Felipe II, gobernaba estos reinos del Perú don Andrés Hurtado de Mendoza, marqués de Cañete y montero mayor del rey. Y no lo digo por la abundancia de fundaciones, ni por la suntuosidad de las fiestas, ni porque los ricos dejasen su fortuna a los conventos, empobreciendo con ello a sus legítimos herederos, ni porque, como lo pensaban los conquistadores, todo crimen e inmundicia que hubiera sobre la conciencia se lavaba dejando en el trance del morir, un buen legado para misas, sino porque la Iglesia había dado en la flor de tomar cartas en todo y para todo, y por un quítate allá esas pajas le endilgaba al prójimo una excomunión mayor que lo volvía tarumba.

Sin embargo de que era frecuente el espectáculo de enlutar templos y apagar candelas, nuestros antepasados se impresionaban cada vez más con el tremendo aparato de las excomuniones. En algunas de mis leyendas tradicionales he tenido oportunidad de hablar más despacio sobre muchas de las que se fulminaron contra ladrones sacrílegos y contra alcaldes y gente de justicia que, para apoderarse de un delincuente, osaron violar la santidad del asilo en las iglesias. Pero todas ellas son chirinola y cháchara celeste, parangonadas con una de las que el primer arzobispo de Lima don fray Jerónimo de Loayza lanzó en 1561. Verdad es que su señoría ilustrísima no anduvo nunca parco en esto de entredichos, censuras y demás actos terroríficos, como lo prueba el hecho de que antes de que la Inquisición viniera a establecerse por estos trigales, el señor Loayza celebró tres autos de fe. Otra prueba de mi aseveración es que amenazó con ladrillazo de Roma (nombre que daba el pueblo español a las excomuniones) al mismo sursum corda, es decir, a todo un virrey del Perú. He aquí el lance:

Cuéntase que cuando el virrey don Fernando de Toledo vino de España, trajo como capellán de su casa y persona a un clérigo un tanto ensimismado, disputador y atrabiliario, al cual el arzobispo creyó oportuno encarcelar, seguir juicio y sentenciar a que regresase a la metrópoli. El virrey puso el grito en el cielo y dijo, en un arrebato de cólera: que si su capellán iba desterrado, no haría el viaje solo, sino acompañado del fraile arzobispo. Súpolo éste, que faltar no podía oficioso que con el chisme fuese, y diz que su excelencia amainó tan luego como tuvo aviso de que el arzobispo había tenido reunión de teólogos y que, como resultado de ello, traía el ceño fruncido y se estaban cosiendo en secreto bayetas negras. El cleriguillo, abandonado por su padrino el virrey, marchó a España bajo partida de registro.

Pero la excomunión que ha puesto por hoy la péñola en mis manos es excomunión mayúscula y, por ende, merece capítulo aparte.

II

El decenio de 1550 a 1560 pudo dar en el Perú nombre a un siglo que llamaríamos sin empacho el siglo de las gallinas, del pan, del vino, del aceite y de los pericotes. Nos explicaremos.

Sábese, por tradición, que los indios bautizaron a las gallinas con el nombre de hualpa, sincopando el de su último inca Atahualpa. El padre Blas Valera (cuzqueño) dice que cuando cantaban los gallos, los indios creían que lloraban por la muerte del inca, por lo cual llamaron al gallo hualpa. El mismo cronista refiere que durante muchos años no se pudo lograr que las gallinas españolas empollasen en el Cuzco, lo que se conseguía en los valles templados. En cuanto a los pavos, fueron traídos de México.

Garcilaso, Zárate, Gómara y muchos historiadores y cronistas dicen que fué por entonces cuando doña María de Escobar, esposa del conquistador Diego de Chávez, trajo de España medio almud de trigo que repartió a razón de veinte o treinta granos entre varios vecinos. De las primeras cosechas enviaron algunas fanegas a Chile y otros pueblos de la América.

Casi con la del trigo coincidió la introducción de los pericotes o ratones en un navío que, por el estrecho de Magallanes, vino al Callao. Los indios dieron a esta plaga de dañinos inmigrantes el nombre de hucuchas, que significa salidos del mar. Afortunadamente el español Montenegro había traído gatos en 1537 y es fama que don Diego de Almagro le compró uno en seiscientos pesos. Los naturales no alcanzando a pronunciar bien el mizmiz de los castellanos, los llamaron michitus.

Y aquí, por vía de ilustración, apuntaremos que en los primeros veinte años de la conquista el precio mínimo de un caballo era de cuatro mil pesos, trescientos el de una vaca, quinientos pesos el de un burro, doscientos el de un cerdo, cien el de una cabra o de una oveja, y por un perro se daban sumas caprichosas. En la víspera de la batalla de Chuquinga ofreció un rico capitán a un soldado diez mil pesos por su caballo, propuesta que el dueño rechazó con indignación, diciendo:--Aunque no poseo un maravedí, estimo a mi compañero más que a los tesoros de Potosí.

Habiendo gran escasez de vino, a punto tal que en 1555 se vendía la arroba en quinientos pesos, Francisco Carabantes trajo de las Canarias los primeros sarmientos de uva negra que se plantaron en el Perú. En el pago de Tacaraca, en Ica (escribía Córdova y Urrutia en 1840) existe hoy una viña de uva negra, que se asegura ser una de las plantadas por Carabantes, la cual da hasta ahora muy buena cosecha. ¡Injusticias humanas! Los borrachos bendicen siempre al padre Noé, que plantó las viñas, y no tienen una palabra de gratitud para Carabantes, que fué el Noé de nuestra Patria.

Obtenido pan y vino, hacía falta el aceite. Probablemente lo pensó así don Antonio de Ribera, y al embarcarse en Sevilla en 1559 cuidó meter a bordo cien estacas de olivos.

Don Antonio de Ribera fué, en Lima, persona de mucho viso; como que tenía escudo de armas en el que había pintado dos lobos con dos lobeznos en campo de oro. Casado con la viuda de Francisco Martín de Alcántara, hermano materno del marqués Pizarro, y que murió a su lado defendiéndolo, trájole ésta pingüe dote. Tomó gran participación en las guerras civiles de los conquistadores, y después de la rebeldía de Girón marchó a España en 1557 con el nombramiento de procurador del Perú.

Ribera fué dueño de la espaciosa huerta que conocemos, en Lima, con el nombre de Huerta perdida. Poseía una fortuna de trescientos mil duros, adquirida haciendo vender por sus mitayos higos, melones, naranjas, pepinos, duraznos y demás frutas desconocidas hasta entonces en el Perú. La primera granada que se produjo en Lima fué paseada en procesión en las andas en que iba el Santísimo Sacramento, y dicen que era de fenomenal tamaño.

Desgraciadamente para Ribera, la navegación, llena de peligros y contratiempos, duró nueve meses, y a pesar de sus precauciones se encontró al pisar tierra con que sólo tres de las estacas podían aprovecharse, pues las demás no servían sino para avivar una hoguera.

Dióse a cultivarlas con grande ahinco, cuidándolas más que a sus talegas de duros; y eso que su reputación de avaro era piramidal. Y para que ni un instante escapasen a su vigilancia, plantó las tres estacas en un jardinillo bien murado y resguardado por dos negros colosales y una jauría de perros bravos.

Pero fíese usted de murallas como las de Pekín, en gigantes como Polifemo y en canes como el Cerbero, y estará más fresco que una horchata de chufas. Las dichosas estacas tenían más enamorados que muchacha bonita y ya se sabe que para hombres que se apasionan del bien ajeno, sea hija de Eva o cosa que valga la pena, no hay obstáculo exento de atropello.

Una mañana levantóse don Antonio con el alba. No había podido cerrar los párpados en toda la santa noche. Tenía la corazonada, el presentimiento de una gran desgracia.

Después de santiguarse, y en chanclas y envuelto en el capote, se dirigió al jardinillo; y el corazón le dio tan gran vuelco que casi se le escapa por la boca junto con el taco redondo que lanzó.

--¡Canario! ¡Me han robado!

Y cayó al suelo presa de un accidente.

En efecto, había desaparecido una de las tres estacas.

Aquel día Ribera derrengó a palos media jauría de perros, y el látigo anduvo bobo entre los pobres esclavos, que a su merced se le había subido la cólera al campanario.

Cansado de castigos y de pesquisas y viendo que sus afanes no daban fruto, se acerco al arzobispo, que era muy su amigo, y lo informó de su gran desventura, al lado de la cual los trabajos de Job eran can-can y zanguaraña.

Pero no es cuento, lectores míos, sino muy auténtico, lo que sucedió, y así se lo dirá a ustedes el primer cronista que hojeen.

Aquel día las campanas clamorearon como nunca; y por fin, después de otras imponentes ceremonias de rito, el ilustrísimo señor arzobispo fulminó excomunión mayor contra el ladrón de la estaca.

Pero ni por ésas.

El ladrón sería algún descreído o espirt fort, de esos que pululan en este siglo del gas y del vapor, pensará el lector.

Pues se lleva un chasco de marca.

En aquellos tiempos una excomunión pesaba muchas toneladas en la conciencia.

III

Tres años transcurrieron y la estaca no parecía.

Verdad es que ni pizca de falta le hacía a Ribera, quien tuvo la fortuna de ver multiplicados los dos olivos que le dejara el ladrón y disponía ya de estacas para vender y regalar. Presumo que los famosos olivares de Camaná, tierra clásica por sus aceitunas y por otras cosas que prudentemente me callo, pues no quiero andar al rodapelo con los camanejos, tuvieron por fundador un retoño de la Huerta perdida.

Un día presentóse al arzobispo, con cartas de recomendación, un caballero recién llegado en un navío que, con procedencia de Valparaíso, había dado fondo en el Callao; y bajo secreto de confesión le reveló que él era el ladrón de la celebérrima estaca, la cual había llevado con gran cautela a su hacienda de Chile, y que, no embargante la excomunión, la estaca se había aclimatado y convertidose en un famoso olivar.

Como la cosa pasó bajo secreto de confesión, no me creo autorizado para poner en letras de imprenta el nombre del pecador, tronco de una muy respetable y acaudalada familia de la república vecina.

Todo lo que puedo decirte, lector, es que el comején de la excomunión traía en constante angustia a nuestro hombre. El arzobispo convino en levantarsela, pero imponiéndole la penitencia de restituir la estaca con el mismo misterio que se la había llevado.

¿Cómo se las compuso el excomulgado? No sabré decir más sino que una mañana, al visitar don Antonio su jardincillo, se encontró con la viajera, y al pie de ella un talego de a mil duros con un billete sin firma, en que se le pedía cristianamente un perdón que él acordó, con tanta mejor voluntad cuanto que le caían de las nubes muy relucientes monedas.

El hospital de Santa Ana, cuya fábrica emprendía entonces el arzobispo Loayza, recibió también una limosna de dos mil pesos, sin que nadie, a excepción del ilustrísimo, supiera el nombre del caritativo.

Lo positivo es que quien ganó con creces en el negocio fué don Antonio de Ribera.

En Sevilla la estaca le había costado media peseta.

IV

A la muerte del comendador don Antonio de Ribera, del hábito de Santiago, su viuda, doña Inés Muñoz, fundó en 1573 el monasterio de la Concepción, tomando en él el velo de monja y dejándole su inmensa fortuna.

El retrato de doña Inés Muñoz de Ribera se encuentra aún en el presbiterio de la iglesia, y sobre su sepulcro se lee:

Este cielo animado en breve esfera depósito es de un sol que en él reposa, el sol de la gran madre y generosa doña Inés de Muñoz y de Ribera. Fué de Ana-Cuenca encomendera, de don Antonio de Ribera esposa, de aquel que tremoló con mano airosa del Alférez Real la real bandera.

Nalagam bralnik