Prevod
(Juani Manueli Gorriti.) Zdelo se nam je primerno spremeniti imena glavnih oseb te pripovedi, kar je odpustljiv greh, ki smo ga zagrešili že v La emplazada in še v kateri drugi zgodbi. Imena pomenijo bore malo, če le pazimo, da ne potvarjamo zgodovinske resnice; in bralec bo že zaslutil, kakšen razlog, in to zelo tehten, smo imeli, da smo bližnjim odvzeli njihova krstna imena.
I Avgusta 1690 je v Limo slovesno prispel njegova ekscelenca don Melchor Portocarrero Lazo de la Vega, grof Monclova, komtur Zarze v redu Alcántara in triindvajseti podkralj Peruja v imenu njegovega veličanstva don Carlosa II. Poleg hčere doñe Josefe, družine in služinčadi ga je iz Mehike, od koder je bil z mesta tamkajšnjega vladarja premeščen v ta kraljestva, spremljalo nekaj španskih vojakov. Med njimi je po svoji postavni, bojeviti zunanjosti izstopal don Fernando de Vergara, plemič iz Estremadure in stotnik plemiških suličarjev; o njem pa se je govorilo, da si med mehiškimi lepoticami ni ravno ustvaril slovesa strogega benediktinskega meniha. Pretepača, kvartopirca in ljubitelja obleganja ženskih src je bilo več kot težko pripraviti do tega, da bi se spametoval; in podkralj, ki mu je bil očetovsko naklonjen, si je sklenil v Limi sam poiskati nevesto zanj, da bi videl, ali res drži rek, da zakonski stan spreminja navade.
Evangelina Zamora je imela poleg mladosti in lepote še druge odlike, zaradi katerih je bila najbolj zaželena nevesta v mestu kraljev. Njen praded je bil poleg Jerónima de Aliaga, župana Ribere, Martína de Alcántara in Diega Maldonada Bogatega eden tistih osvajalcev, ki jih je Pizarro najbogateje obdaril z zemljiškimi posestmi v dolini Rimaca. Cesar mu je dovolil uporabljati naziv don, nekaj let pozneje pa so mu dragocena darila, ki jih je pošiljal kroni, prinesla še čast članstva v redu svetega Jakoba. S stoletjem na plečih, bogat in oplemeniten, je naš osvajalec presodil, da v tej solzni dolini nima več nobenega poslanstva, in je leta 1604 pobral šila in kopita ter zapustil prvorojencu premoženje v podeželskih in mestnih posestih, ki so ga tedaj ocenili na petino milijona.
Evangelinin ded in oče sta dediščino še povečala; pri dvajsetih letih pa je mladenka ostala sirota, pod skrbnikovim varstvom in deležna zavisti zaradi svojega bogastva.
Med skromno hčerjo grofa Monclove in premožno Limčanko se je kmalu spletlo prisrčno prijateljstvo. Evangelina je tako dobila priložnost, da se je v palači pogosto srečevala s stotnikom plemiških suličarjev, ki kot pravi kavalir ni zamudil nobene priložnosti, da bi dvoril mladenki; ta je nazadnje, ne da bi priznala ljubezensko nagnjenje, ki ga je estremadurski plemič znal prebuditi v njenem srcu, s skrivnim zadovoljstvom prisluhnila predlogu za poroko z don Fernandom. Posrednik ni bil nihče drug kot podkralj, in lepo vzgojena mladenka ni mogla užaliti tako visokega zavetnika.
V prvih petih letih zakona je stotnik Vergara pozabil na svoje nekdanje razuzdano življenje. Žena in otroci so bili vsa njegova sreča: bil je, lahko bi rekli, zgleden mož.
Toda nekega usodnega dne je hudič poskrbel, da je don Fernando pospremil ženo na družinsko slavje in da je bila tam soba, kjer niso igrali le klasične malille abarrotade, temveč se je okoli mize z zelenim pregrinjalom zbrala tudi množica častilcev kock. Igralska strast je v stotnikovi duši samo dremala, zato ni čudno, da se je ob pogledu na kocke prebudila s še večjo močjo. Igral je, in sreča mu je bila tako zlobno nenaklonjena, da je tisto noč izgubil dvajset tisoč pesov.
Od tiste ure se je zgledni mož povsem spremenil in se vrnil k vročičnemu življenju hazarderja. Ker mu je sreča iz dneva v dan bolj obračala hrbet, je moral za pokrivanje izgub posegati po premoženju žene in otrok ter se pognati v brezno brez dna, ki mu pravimo lov za povrnitvijo izgubljenega.
Med njegovimi tovariši v pregrehi je bil mlad markiz, ki so mu bile kocke vztrajno naklonjene, in don Fernando si je vtepel v glavo, da se bo spopadel s tolikšno noro srečo. Mnoge večere ga je vodil na večerjo v Evangelinino hišo, po večerji pa sta se prijatelja zaprla v sobo, da bi drug drugega obrala do srajce, kar je v strokovnem jeziku igralcev ostudno natančen izraz.
Igralec in norec sta nedvomno eno in isto. Če po mojem kaj zmanjšuje zgodovinsko veličino cesarja Avgusta, je to dejstvo, da je po Svetonijevem pričevanju po večerji igral sodo-liho.
Zaman si je Evangelina prizadevala odvrniti brezuzdnega igralca od prepada. Solze in nežnosti, jeza in sprave, vse je bilo zaman. Poštena ženska nima drugega orožja, s katerim bi lahko vplivala na srce ljubljenega moža.
Neke noči je nesrečna žena že ležala v postelji, ko jo je don Fernando zbudil in jo prosil za poročni prstan. Krasil ga je briljant izredno velike vrednosti. Evangelina se je zdrznila; toda mož je pomiril njeno tesnobo z besedami, da želi le potešiti radovednost nekaj prijateljev, ki dvomijo o vrednosti dragocenega nakita.
Kaj se je zgodilo v sobi, kjer sta se merila tekmeca za igralno mizo? Don Fernando je izgubljal veliko vsoto, in ker ni imel več ničesar, kar bi lahko zastavil, se je spomnil ženinega sijajnega prstana.
Nesreča je neizprosna. Že nekaj minut pozneje se je dragoceni nakit bleščal na prstancu zmagovitega markiza. Don Fernando se je stresel od sramu in kesanja. Markiz se je poslovil in Vergara ga je spremljal v sprejemnico; ko pa sta stopila vanjo, je obrnil glavo proti zastekljeni pregradi, ki je vodila v Evangelinino spalnico, in skozi steklo zagledal ženo, kako kleči pred Marijino podobo in hlipa.
Don Fernandov duh je obšla strašna omotica in hitro kakor tiger je planil na markiza ter mu trikrat zasadil bodalo v hrbet.
Nesrečnež je zbežal proti spalnici in se brez življenja zgrudil pred Evangelinino posteljo. II Grof Monclova, tedaj še zelo mlad, je v bitki pri Arrasu leta 1654 poveljeval četi. Pogum ga je potegnil v najhujši boj in z bojišča so ga odnesli skoraj umirajočega. Nazadnje je okreval, vendar je izgubil desno roko, ki so mu jo morali odrezati. Nadomestil jo je s posrebreno in od tod je izviral vzdevek, ki so mu ga dali v Mehiki in Limi.
Podkralj Srebrna roka, v čigar grbu je bilo zapisano geslo Ave Maria gratia plena, je na čelu Peruja nasledil slovitega don Melchorja de Navarro y Rocafulla. »Z enakim ugledom kot njegov predhodnik, čeprav z manj upravljavskimi sposobnostmi,« pravi Lorente, »je grof Monclova, mož čistih navad, veren, spravljiv in zmeren, s svojim zgledom plemenitil ljudstvo; ljudje v stiski pa so ga vselej našli pripravljenega, da jim kot miloščino razdeli svojo plačo in dohodke svoje hiše.«
V petnajstih letih in štirih mesecih vladavine Srebrne roke, dobe, ki je ne prej ne pozneje ni dosegel noben podkralj, je v deželi vladal popoln mir; uprava je bila urejena in v Limi so zrasle veličastne hiše. Resda javna blagajna ni bila prav cvetoča, vendar iz razlogov, ki niso imeli nič opraviti s politiko. Tedanje procesije in verske slovesnosti so s svojo veličastnostjo in razkošjem spominjale na čase grofa Lemosa. Arkade s petinosemdesetimi loki, katerih gradnja je stala petindvajset tisoč pesov, mestna hiša in galerija palače so bile dela tiste dobe.
Leta 1694 se je v Limi rodil spaček z dvema glavama in lepima obrazoma, dvema srcema, štirimi rokami in dvema prsnima košema, povezanima s hrustancem. Od pasu do stopal ni imel skoraj nič nenavadnega, in vsestransko učeni Limčan don Pedro de Peralta je pod naslovom Odkloni narave napisal zanimivo knjigo, v kateri je ob anatomskem opisu spačka skušal dokazati tudi, da je imel dve duši.
Ko je leta 1700 umrl Carlos Začarani, je njegov naslednik Felipe V. grofa Monclovo nagradil tako, da ga je povzdignil med španske grande. Bolan, osemdesetleten in utrujen od vladanja je podkralj Srebrna roka prosil dvor, naj mu pošlje zamenjavo. Ne da bi dočakal izpolnitev te želje, je grof Monclova 22. septembra 1702 umrl in bil pokopan v stolnici; njegov naslednik, markiz Casteldos Ríus, pa je prispel v Limo šele junija 1707.
Doña Josefa, hči grofa Monclove, je po podkraljevi smrti še naprej prebivala v palači; neke noči pa se je, po predhodnem dogovoru s svojim spovednikom, patrom Alonsom Mesío, spustila skozi okno in se zatekla k redovnicam svete Katarine ter izrekla zaobljube v habitu svete Roze, katere samostan so še gradili. Maja 1710 se je doña Josefa Portocarrero Lazo de la Vega preselila v novi samostan, kjer je postala prva opatinja.
III Štiri mesece po njegovi aretaciji je kraljevo sodišče don Fernanda de Vergaro obsodilo na smrt. Že od prvega trenutka je priznaval, da je markiza zahrbtno ubil v navalu obupa propadlega igralca. Ob tako odkritem priznanju sodišču ni preostalo drugega, kot da mu izreče predpisano kazen.
Evangelina je uporabila vsa sredstva, da bi moža rešila sramotne smrti; in v tej neutolažljivi žalosti je napočil dan, določen za zločinčevo usmrtitev. Tedaj se je požrtvovalna in pogumna Evangelina iz ljubezni do dobrega imena svojih otrok odločila za žrtev brez primere.
Oblečena v žalna oblačila je stopila v dvorano palače prav tedaj, ko se je podkralj grof Monclova posvetoval s sodniki, in izjavila: da je don Fernando markiza ubil pod zaščito zakona; da je bila sama prešuštnica in da je, ko ju je mož zalotil, zbežala pred njegovo jezo, njen sokrivec pa je iz rok osramočenega moža dočakal pravično smrt.
Pogosti markizovi obiski v Evangelinini hiši, njen prstan kot ljubezensko darilo na roki mrtveca, rane v hrbtu, okoliščina, da so mrtvega našli ob vznožju gospejine postelje, in druge drobne podrobnosti so bili zadostni razlogi, da je podkralj verjel razkritju in ukazal zadržati izvršitev sodbe.
Sodnik, ki je vodil zadevo, se je odpravil v ječo, da bi don Fernando potrdil ženino izjavo. Toda komaj je pisar končal branje, se je Vergara, ki ga je preplavljalo tisoč nasprotujočih si čustev, grozljivo zakrohotal.
Nesrečnež je zblaznel! Nekaj let pozneje je smrt razprostrla krila nad čisto posteljo plemenite žene, strog duhovnik pa je umirajoči obilno delil versko tolažbo.
Evangelinini štirje otroci so kleče čakali na poslednji materin blagoslov. Tedaj jim je požrtvovalna žrtev na spovednikovo vztrajanje razkrila strašno skrivnost: — Svet bo pozabil, — jim je rekla, — ime ženske, ki vam je dala življenje; do vas pa bi bil neizprosen, če bi se vaš oče povzpel po stopnicah na morišče. Bog, ki bere v kristalu moje vesti, ve, da sem pred družbo izgubila čast zato, da vas ne bi nekega dne imenovali otroci usmrčenega zločinca.
Izvirnik
CRÓNICA DE LA ÉPOCA DEL VIRREY «BRAZO DE PLATA»
(A Juana Manuela Gorriti.)
Juzgamos conveniente alterar los nombres de los principales personajes de esta tradición, pecado venial que hemos cometido en La emplazada y alguna otra. Poco significan los nombres si se cuida de no falsear la verdad histórica; y bien barruntará el lector qué razón, y muy poderosa, habremos tenido para desbautizar prójimos.
I
En agosto de 1690 hizo su entrada en Lima el excelentísimo señor don Melchor Portocarrero Lazo de la Vega, conde de la Monclova, comendador de Zarza en la Orden de Alcántara y vigésimo tercio virrey del Perú por su majestad don Carlos II. Además de su hija doña Josefa, y de su familia y servidumbre, acompañábanlo desde México, de cuyo gobierno fué trasladado a estos reinos, algunos soldados españoles. Distinguíase entre ellos, por su bizarro y marcial aspecto, don Fernando de Vergara, hijodalgo extremeño, capitán de gentileshombres lanzas; y contábase de él que entre las bellezas mexicanas no había dejado la reputación austera de monje benedictino. Pendenciero, jugador y amante de dar guerra a las mujeres, era más que difícil hacerlo sentar la cabeza; y el virrey, que le profesaba paternal afecto, se propuso en Lima casarlo de su mano, por ver si resultaba verdad aquello de estado muda costumbres.
Evangelina Zamora, amén de su juventud y belleza, tenía prendas que la hacían el partido más codiciable de la ciudad de los Reyes. Su bisabuelo había sido, después de Jerónimo de Aliaga, del alcalde Ribera, de Martín de Alcántara y de Diego Maldonado el Rico, uno de los conquistadores más favorecidos por Pizarro con repartimientos en el valle del Rimac. El emperador le acordó el uso del Don, y algunos años después los valiosos presentes que enviaba a la corona le alcanzaron la merced de un hábito de Santiago. Con un siglo a cuestas, rico y ennoblecido, pensó nuestro conquistador que no tenía ya misión sobre este valle de lágrimas, y en 1604 lió el petate, legando al mayorazgo, en propiedades rústicas y urbanas, un caudal que se estimó entonces en un quinto de millón.
El abuelo y el padre de Evangelina acrecieron la herencia; y la joven se halló huérfana a la edad de veinte años, bajo el amparo de un tutor y envidiada por su riqueza.
Entre la modesta hija del conde de la Monclova y la opulenta limeña se estableció, en breve, la más cordial amistad. Evangelina tuvo así motivo para encontrarse frecuentemente en palacio en sociedad con el capitán de gentileshombres, que a fuer de galante no desperdició coyuntura para hacer su corte a la doncella; la que al fin, sin confesar la inclinación amorosa que el hidalgo extremeño había sabido hacer brotar en su pecho, escuchó con secreta complacencia la propuesta de matrimonio con don Fernando. El intermediario era el virrey nada menos, y una joven bien doctrinada no podía inferir desaire a tan encumbrado padrino.
Durante los cinco primeros años de matrimonio, el capitán Vergara olvidó su antigua vida de disipación. Su esposa y sus hijos constituían toda su felicidad: era, digámoslo así, un marido ejemplar.
Pero un día fatal hizo el diablo que don Fernando acompañase a su mujer a una fiesta de familia, y que en ella hubiera una sala, donde no sólo se jugaba la clásica malilla abarrotada, sino que, alrededor de una mesa con tapete verde, se hallaban congregados muchos devotos de los culbículos. La pasión del juego estaba sólo adormecida en el alma del capitán, y no es extraño que a la vista de los dados se despertase con mayor fuerza. Jugó, y con tan aviesa fortuna, que perdió en esa noche veinte mil pesos.
Desde esa hora, el esposo modelo cambió por completo su manera de ser, y volvió a la febricitante existencia del jugador. Mostrándosele la suerte cada día más rebelde, tuvo que mermar la hacienda de su mujer y de sus hijos para hacer frente a las pérdidas, y lanzarse en ese abismo sin fondo que se llama el desquite.
Entre sus compañeros de vicio había un joven, marqués a quien los dados favorecían con tenacidad, y don Fernando tomó a capricho luchar contra tan loca fortuna. Muchas noches lo llevaba a cenar a la casa de Evangelina y, terminada la cena, los dos amigos se encerraban en una habitación a descamisarse, palabra que en el tecnicismo de los jugadores tiene una repugnante exactitud.
Decididamente, el jugador y el loco son una misma entidad. Si algo empequeñece, a mi juicio, la figura histórica del emperador Augusto es que, según Suetonio, después de cenar jugaba a pares y nones.
En vano Evangelina se esforzaba para apartar del precipicio al desenfrenado jugador. Lágrimas y ternezas, enojos y reconciliaciones fueron inútiles. La mujer honrada no tiene otras armas que emplear sobre el corazón del hombre amado.
Una noche la infeliz esposa se encontraba ya recogida en su lecho, cuando la despertó don Fernando pidiéndole el anillo nupcial. Era éste un brillante de crecidísimo valor. Evangelina se sobresaltó; pero su marido calmó su zozobra, diciéndola que trataba sólo de satisfacer la curiosidad de unos amigos que dudaban del mérito de la preciosa alhaja.
¿Qué había pasado en la habitación donde se encontraban los rivales de tapete? Don Fernando perdía una gran suma, y no teniendo ya prenda que jugar, se acordó del espléndido anillo de su esposa.
La desgracia es inexorable. La valiosa alhaja lucía pocos minutos más tarde en el dedo anular del ganancioso marqués.
Don Fernando se estremeció de vergüenza y remordimiento. Despidióse el marqués, y Vergara lo acompañaba a la sala; pero al llegar a ésta, volvió la cabeza hacia una mampara que comunicaba al dormitorio de Evangelina, y al través de los cristales vióla sollozando de rodillas ante una imagen de María.
Un vértigo horrible se apoderó del espíritu de don Fernando, y rápido como el tigre, se abalanzó sobre el marqués y le dió tres puñaladas por la espalda.
El desventurado huyó hacia el dormitorio, y cayó exánime delante del lecho de Evangelina.
II
El conde de la Monclova, muy joven a la sazón, mandaba una compañía en la batalla de Arras, dada en 1654. Su denuedo lo arrastró a lo más reñido de la pelea, y fué retirado del campo casi moribundo. Restablecióse al fin, pero con pérdida del brazo derecho, que hubo necesidad de amputarle. El lo substituyó con otro plateado, y de aquí vino el apodo con que, en México y en Lima lo bautizaron.
El virrey Brazo de plata, en cuyo escudo de armas se leía este mote: Ave María gratia plena, sucedió en el gobierno del Perú al ilustre don Melchor de Navarra y Rocafull. «Con igual prestigio que su antecesor, aunque con menos dotes administrativas--dice Lorente--, de costumbres puras, religioso, conciliador y moderado, el conde de la Monclova edificaba al pueblo con su ejemplo, y los necesitados le hallaron siempre pronto a dar de limosna sus sueldos y las rentas de su casa».
En los quince años y cuatro meses que duró el gobierno de Brazo de plata, período a que ni hasta entonces ni después llegó ningún virrey, disfrutó el país de completa paz; la administración fué ordenada, y se edificaron en Lima magníficas casas. Verdad que el tesoro público no anduvo muy floreciente; pero por causas extrañas a la política. Las procesiones y fiestas religiosas de entonces recordaban, por su magnificencia y lujo, los tiempos del conde de Lemos. Los portales, con sus ochenta y cinco arcos, cuya fábrica se hizo con gasto de veinticinco mil pesos, el Cabildo y la galería de palacio fueron obras de esa época.
En 1694 nació en Lima un monstruo con dos cabezas y rostros hermosos, dos corazones, cuatro brazos y dos pechos unidos por un cartílago. De la cintura a los pies poco tenía de fenomenal, y el enciclopédico limeño don Pedro de Peralta escribió con el título de Desvíos de la naturaleza un curioso libro, en que, a la vez que hace una descripción anatómica del monstruo, se empeña en probar que estaba dotado de dos almas.
Muerto Carlos el Hechizado en 1700, Felipe V, que lo sucedió, recompensó al conde de la Monclova haciéndolo grande de España.
Enfermo, octogenario y cansado del mando, el virrey Brazo de plata instaba a la corte para que se le reemplazase. Sin ver logrado este deseo, falleció el conde de la Monclova el 22 de septiembre de 1702, siendo sepultado en la Catedral; y su sucesor, el marqués de Casteldos Ríus, no llegó a Lima sino en junio de 1707.
Doña Josefa, la hija del conde de la Monclova, siguió habitando en palacio después de la muerte del virrey; mas una noche, concertada ya con su confesor, el padre Alonso Mesía, se descolgó por una ventana y tomó asilo en las monjas de Santa Catalina, profesando con el hábito de Santa Rosa, cuyo monasterio se hallaba en fábrica. En mayo de 1710 se trasladó doña Josefa Portocarrero Lazo de la Vega al nuevo convento, del que fué la primera abadesa.
III
Cuatro meses después de su prisión, la Real Audiencia condenaba a muerte a don Fernando de Vergara. Este desde el primer momento había declarado que mató al marqués con alevosía, en un arranque de desesperación de jugador arruinado. Ante tan franca confesión no quedaba al tribunal más que aplicar la pena.
Evangelina puso en juego todo resorte para libertar a su marido de una muerte infamante; y en tal desconsuelo, llegó el día designado para el suplicio del criminal. Entonces la abnegada y valerosa Evangelina resolvió hacer, por amor al nombre de sus hijos, un sacrificio sin ejemplo.
Vestida de duelo se presentó en el salón de palacio en momentos de hallarse el virrey conde de la Monclova en acuerdo con los oidores, y expuso: que don Fernando había asesinado al marqués, amparado por la ley; que ella era adúltera, y que, sorprendida por el esposo, huyó de sus iras, recibiendo su cómplice justa muerte del ultrajado marido.
La frecuencia de las visitas del marqués a la casa de Evangelina, el anillo de ésta como gaje de amor en la mano del cadáver, las heridas por la espalda, la circunstancia de habérsele hallado al muerto al pie del lecho de la señora, y otros pequeños detalles eran motivos bastantes para que el virrey, dando crédito a la revelación, mandase suspender la sentencia.
El juez de la causa se constituyó en la cárcel para que don Fernando ratificara la declaración de su esposa. Mas apenas terminó el escribano la lectura, cuando Vergara, presa de mil encontrados sentimientos, lanzó una espantosa carcajada.
¡El infeliz se había vuelto loco!
Pocos años después, la muerte cernía sus alas sobre el casto lecho de la noble esposa, y un austero sacerdote prodigaba a la moribunda los consuelos de la religión.
Los cuatro hijos de Evangelina esperaban arrodillados la postrera bendición maternal. Entonces la abnegada víctima, forzada por su confesor, les reveló el tremendo secreto:--El mundo olvidará--les dijo--el nombre de la mujer que os dió la vida; pero habría sido implacable para con vosotros si vuestro padre hubiese subido los escalones del cadalso. Dios, que lee en el cristal de mi conciencia, sabe que ante la sociedad perdí mi honra porque no os llamasen un día los hijos del ajusticiado.