Prevod
Med našimi dedki je bilo splošno razširjeno prepričanje, da je treba nosečnicam ustreči tudi pri najbolj nenavadnih muhah. Upirati se jim je pomenilo uničiti že opravljeno delo. In Galenovi učenci so to mnenje utrjevali bolj kot kdorkoli drug, če gre verjeti številnim medicinskim tezam in razpravam, ki so bile v različnih letih natisnjene v Limi in so zbrane v XXIX. zvezku zbirke Papeles varios v Narodni knjižnici.
Ženske so po naravi radovedne in dovolj je bilo, da jim je bil vstop v klavzuro prepovedan, pa so vse gorele od želje, da bi se sprehodile po samostanih. Tako v prejšnjem stoletju v Limi ni bilo ženske, ki jih ne bi prehodila od priorjeve ali opatinjine celice do kuhinje.
Brž ko se je v družini znašla Evina hči v blaženem stanju, so se sestrice, prijateljice in celo služkinje lotile sestavljanja načrta za enomesečno romanje po samostanih. In nekega lepega jutra se je pri samostanski porti svetega Frančiška, denimo, prikazalo deset ali dvanajst zastrtih žensk, najživahnejša med njimi pa je bratu laiku, ki je služil kot vratar, rekla:
— Zdrava, Marija, prečista! — Brez greha spočeta. Kaj želite, sestrice? — Stopite do častitega patra gvardijana in mu povejte, da je to dekle, kakor se že na pogled vidi, nekoliko okroglo, da si je zaželelo sprehoda po samostanu in da smo me prišle z njo, če bi jo slučajno prijeli popadki.
— Ampak toliko vas je! ... — je laik zamrmral skozi zobe. — Vse smo iz družine: ta postavna ženska je njena prava teta; ti dve sta njeni sestri, kar se jima že na obrazu pozna; te tri debeluške so njene sestrične po materini strani; jaz in tale s kozavim obrazom sva njeni nečakinji, čeprav nama tega ne bi prisodili; tista tam, tista črna kot oglje, je njena dojilja, ki jo je vzgojila; tale pa je njena ...
— Dovolj, dovolj sorodstva, saj ga ni ne konca ne kraja — jo je z nasmehom prekinil laik. Tedaj je dekle z nosečniško muho vzdihnilo in spremljevalke so v en glas vzkliknile:
— Jezus, dekletce! Ali kaj čutiš? Brat, pohitite po dovoljenje. Nikar se ne obirajte, da nam je ne prime kar tukaj! O svečniška Devica! Tecite, človek, tecite!
In vratar se je počasi, korak za korakom, odpravil do gvardijanove celice; čez pet minut se je vrnil z dovoljenjem predstojnika, kajti častiti pater ni imel ljudožerskega srca, da bi nasprotoval nosečničini želji.
— Dekle z nosečniško muho lahko vstopi z vso sveto družino vred. In drugi brat laik je prevzel naloge vodnika oziroma cicerona. Seveda je bil trebuh marsikdaj lažen, se pravi, zvitek cunj; toda ne gvardijan ne vratar se nista smela spuščati v preverjanje. Zanjo je bil zaobljen trebuh veljaven potni list.
Iz moških samostanov so potem prehajale v ženske; in z vsakega obiska se je dekle z nosečniško muho vračalo domov obloženo s šopki cvetja, češnjami in marelicami, škapulirji in slaščicami. Tudi njene tovarišice so bile deležne blagoslovljenega kruha.
To romanje po Limi je trajalo vsaj mesec dni. Neki nadškof je hotel narediti konec zlorabi, ne da bi si drznil odkrito prelomiti z navado, in je odredil, naj si muhaste Limčanke dovoljenje pridobijo pri kuriji, ne pri samostanskih predstojnikih; ker pa je bilo treba plačati list kolkovanega papirja, podpisati prošnjo in se naslednji dan vrniti po odločbo, so se nosečniške muhe začele redčiti.
Njegov naslednik, gospod La Reguera, je zlo zatrl v kali, ko je prvi ženski, ki je prišla s takšno prošnjo, odločno rekel ne. — Kaj pa, če splavim, presvetli gospod? — je vztrajala prosilka.
— Na to se ne spoznam, dekletce, saj nisem porodničar, temveč nadškof. In gotovo je, da ni nobenega izročila o Limčanki, ki bi splavila zato, ker se ni smela sprehajati po samostanih.
Med rokopisi, ki v Kraljevi akademiji za zgodovino v Madridu sestavljajo Matalinaresovo zbirko, arhiv zanimivih dokumentov o Ameriki, je tudi kodeks (3. zvezek v LXXVII. knjigi), ki ni nič drugega kot izvleček iz sodnega postopka, za katerega je v Peruju dalo povod dekle z nosečniško muho.
Gvardijan samostana Recoleta v Cajamarci je bil okoli leta 1806 pater Fernando Jesús de Arce, ki je v nasprotju z nadškofovim disciplinskim odlokom začel dovoljevati sprehode po svoji klavzuri kristjankam, ki so zanje prosile in se sklicevale na svoje občutljivo stanje. Posvetna oblast je imela ali pa ni imela svojih razlogov, da ga je hotela spraviti v red, in sprožila je sodni postopek, in to nič kaj majhen.
Pater generalni komisar je podprl patra Arceja in med drugimi dokazi navedel naslednjega, ki je bil po njegovem mnenju bistven in odločilen: — Ohranitev ploda sodi v naravno pravo, predpis o klavzuri pa v pozitivno pravo, in zaradi spoštovanja slednjega ne bi bilo krščansko usmiljeno ženske izpostavljati nevarnosti splava.
Pater Arce je govoril, da je zanj ugoditi ženski muhi stvar vesti; kajti nekoč, ko je takšno dovoljenje odrekel, se mu je zgodilo, da je čez tri dni prišla k njemu tista nosečnica s plodom v kozarcu in ga obtožila, da je kriv njene nesreče. Dodal je, da zaradi njega nobena dušica več ne bo šla v limb, saj nima srca, da bi zavrnil muho noseče ženske.
Okrožni vikar se je znašel v hudi zadregi, kako razsoditi, in je zaprosil za mnenje Matalinaresa, ki je bil tedaj tožilec pri kraljevem sodišču v Limi. Matalinares je trdil, da ženskam vstopa v klavzuro redovnikov niso dopuščali zaradi nevarnosti za plod, temveč zaradi izrojenih navad in koristoljubnih ozirov ali zaradi apostolskih privilegijev, podeljenih določenim uglednim osebam, in da so te nosečniške muhe zgolj slepilo in praznoverje. Skratka, sklenil je z mnenjem, naj se patru generalnemu komisarju naroči, da gvardijanu samostana Recoleta odredi, naj odslej pod nobeno pretvezo ne dovoli obiskov v krilih, sicer ga doletijo kazni, določene v buli Benedikta XV., izdani 3. januarja 1742.
Vikar je na podlagi tako tehtnega mnenja razsodil proti gvardijanu; toda ta se ni vdal v poraz in se je pritožil škofu, ki je odločitev potrdil.
Pater Fernando Jesús de Arce je bil trmast mož in je sprva izjavil, da ukaza ne bo priznal, dokler ne pride od samega papeža; toda njegov prijatelj, generalni komisar, ga je uspel pomiriti z besedami:
— Častiti pater, več velja zvijača kakor sila. Ker gre pri vsej stvari predvsem za ponos, bo ta ostal nedotaknjen, če ukaz priznate, ne pa tudi izpolnite. Pater Arce je za hip zamišljeno obmolknil; potem pa se je udaril po čelu kakor človek, ki je našel ključ do zamotane zadeve, in vzkliknil:
— Natanko tako! To je to! In pri priči se je uradno odpovedal službi gvardijana, da bi breme pošiljanja dušic v limb nosil kdo drug, ne on.
Izvirnik
Generalizada creencia era entre nuestros abuelos que a las mujeres encintas debía complacerse aún en sus más extravagantes caprichos. Oponerse a ellos equivalía a malograr obra hecha. Y los discípulos de Galeno eran los que más contribuían a vigorizar esa opinión, si hemos de dar crédito a muchas tesis o disertaciones médicas, que impresas en Lima, en diversos años, se encuentran reunidas en el tomo XXIX de Papeles varios de la Biblioteca Nacional.
Las mujeres de suyo son curiosas, y bastaba que les estuviese vedado entrar en claustros para que todas se desviviesen por pasear conventos. No había, pues, en el siglo pasado limeña que no los hubiese recorrido desde la celda del prior o abadesa hasta la cocina.
Tan luego como en la familia se presentaba hija de Eva en estado interesante, las hermanitas, amigas y hasta las criadas se echaban a arreglar programa para un mes de romería por los conventos. Y la mejor mañana se aparecían diez o doce tapadas a la portería de San Francisco, por ejemplo, y la más vivaracha de ellas decía, dirigiéndose al lego portero:
--¡Ave María purísima!
--Sin pecado concebida. ¿Qué se ofrece, hermanitas?
--Que vaya usted donde el reverendo padre guardián y le diga que esta niña, como a la vista está, se encuentra abultadita, que se le ha antojado pasear el convento, y que nosotras venimos acompañándola por si le sucede un trabajo.
--¡Pero tantas!...--murmuraba el lego entre dientes.
--Todas somos de la familia: esta buena moza es su tía carnal; estas dos son sus hermanas, que en la cara se les conoce; estas tres gordinfloncitas son sus primas por parte de madre; yo y esta borradita, sus sobrinas, aunque no lo parezcamos; la de más allá, esa negra chicharrona, es la mama que la crió; ésta es su...
--Basta, basta con la parentela, que es larguita--interrumpía el lego sonriendo.
Aquí la niña del antojo lanzaba un suspiro, y las que la acompañaban decían en coro:
--¡Jesús, hijita! ¿Sientes algo? Vaya usted prontito, hermano, a sacar la licencia. ¡No se embrome y tengamos aquí un trabajo! ¡Virgen de la Candelaria! ¡Corra usted, hombre, corra usted!
Y el portero se encaminaba, paso entre paso, a la celda del guardián; y cinco minutos después regresaba con la superior licencia, que su paternidad no tenía entrañas de ogro para contrariar deseo de embarazada.
--Puede pasar la niña del antojo con toda la sacra familia.
Y otro lego asumía las funciones de guía o ciceron
Por supuesto que en muchas ocasiones la barriga era de pega, es decir, rollo de trapos; pero ni guardián ni portero podían meterse a averiguarlo. Para ellos vientre abovedado era pasaporte en regla.
Y de los conventos de frailes pasaban a los monasterios de monjas; y de cada visita regresaba a casa la niña del antojo provista de ramos de flores, cerezas y albaricoques, escapularios y pastillas. Las camaradas participaban también del pan bendito.
Y la romería en Lima duraba un mes por lo menos.
Un arzobispo, para poner coto al abuso y sin atreverse a romper abiertamente con la costumbre, dispuso que las antojadizas limeñas recabasen la licencia, no de la autoridad conventual, sino de la curia; pero como había que gastar en una hoja de papel sellado, y firmar solicitud, y volver al siguiente día por el decreto, empezaron a disminuir los antojos.
Su sucesor, el señor La Reguera, cortó de raíz el mal contestando un no redondo a la primera prójima que fué con el empeño.
--¿Y si malparo, ilustrísimo señor?--insistió la postulante.
--De eso no entiendo yo, hijita, que no soy comadrón, sino arzobispo.
Y lo positivo es que no hay tradición de que limeña alguna haya abortado por no pasear claustros.
Entre los manuscritos que en la Real Academia de la Historia, en Madrid, forman la colección de Matalinares, archivo de curiosos documentos relativos a la América, hay uno (cuaderno 3º del tomo LXXVII) códice que no es sino el extracto de un proceso a que en el Perú dió motivo la niña del antojo.
Guardián de la Recoleta de Cajamarca era, por los años de 1806, fray Fernando Jesús de Arce, quien, contrariando la arzobispal y disciplinaria disposición, dió en permitir el paseíto por su claustro a las cristianas que lo solicitaban alegando el delicado achaque. La autoridad civil tuvo o no tuvo sus razones para pretender hacerlo entrar en vereda, y se armó proceso, y gordo.
El padre comisario general apoyó al padre Arce, presentando, entre otros argumentos, el siguiente que, a su juicio, era capital y decisivo:--La conservación del feto es de derecho natural y el precepto de la clausura es de derecho positivo, y por consideración al último no sería caritativo exponer una mujer al aborto.
El padre Arce decía que para él era caso de conciencia consentir en el capricho femenino; pues una vez que se negó a conceder tal licencia acontecióle que, a los tres días, se le presentó la niña del antojo llevando el feto en un frasco y culpándolo de su desventura. Añadía el padre Arce que por él no había de ir otra almita al limbo, que no se sentía con hígados para hacer un feo a antojos de mujer encinta.
El vicario foráneo se vió de los hombres más apurados para dar su fallo, y solicitó el dictamen de Matalinares, que era a la sazón fiscal de la Audiencia de Lima. Matalinares sostuvo que no por el peligro del feto, sino por corruptelas y consideraciones de conveniencia o por privilegios apostólicos para determinadas personas de distinción, se había tolerado la entrada de mujeres en clausura de regulares, y que eso de los antojos era grilla y preocupación. En resumen, terminaba opinando que se previniese al padre comisario general ordenase al guardián de la Recoleta que por ningún pretexto consintiese en lo sucesivo visitas de faldas, bajo las penas designadas por la Bula de Benedicto XV, expedida en 3 de enero de 1742.
El vicario, apoyándose en tan autorizado dictamen, falló contra el guardián; pero éste no se dió por derrotado, y apeló ante el obispo, quien confirmó la resolución.
Fray Fernando Jesús de Arce era testarudo, y dijo en el primer momento que no acataba el mandato mientras no viniese del mismo Papa; pero su amigo, el comisario general, consiguió apaciguarlo, diciéndole:
--Padre reverendo, más vale maña que fuerza. Pues la cuestión ante todo es de amor propio, éste quedará a salvo acatando y no cumpliendo.
El padre Arce quedó un minuto pensativo; y luego, pegándose una palmada en la frente, como quien ha dado en el quid de intrincado asunto, exclamó:
--¡Cabalito! ¡Eso es!
Y en el acto hizo formal renuncia de la guardianía, para que otro y no él cargase con el mochuelo de enviar almitas al limbo.
