Waltey
Oklep
Cuentos de la Patria
Cuentos de Navidad, de la patria y antiguos · Emilia Pardo BazánO besedilu
Oklep
- Vir
- Cuentos de Navidad, de la patria y antiguos
- Avtor
- Emilia Pardo Bazán
- Jezik branja
- Slovenščina
- Jezik izvirnika
- Español
- Čas branja
- 7 min branja
- Obseg
- 6 strani
- Naslov izvirnika
- 023 La armadura
O izvirniku
Cuentos de Navidad, de la patria y antiguos
Sedemintrideset avtorskih zgodb v treh zgodovinskih knjižnih skupinah. Bralni jezik je Slovenščina, izvirnik pa prihaja iz vira Cuentos de Navidad, de la patria y antiguos v jeziku Español.
Besedilo
Oklep
Govorilo se je samo še o tistem plesu, velikem dogodku madridskega družabnega življenja. Muhasta in razkošja željna gospa de Cardona je zahtevala, naj pridejo v maskah ne le mladi, temveč tudi ljudje v zrelih letih; ne le dame, temveč tudi gospodje, skratka vsi po vrsti. »Edina izjema,« je ponavljala gospa Insausti, »je nuncij … pa še ta samo zato, ker je zmeraj v kostumu.«
Prepovedano se je bilo izvleči s kakimi zvijačami, denimo z umetnimi nosovi, električnimi sončnicami v gumbnici, lasuljami ali pisanimi oblekami. Obvezen je bil popoln kostum, značilen, zgodovinski ali bajesloven.
Seveda so Cardono ogovarjali (z vsem, kar so ji ukrojili za hrbtom, bi lahko oblekli vse udeležence zabave); nadeli so ji nov vzdevek: Villaverde … Toda med enim in drugim ugrizom so ljudje preučevali grafike in modne risbe, obiskovali muzeje, pisali v Pariz, spravljali ob pamet krojače in šivilje … in najbolj dolgih obrazov niso povzročale izpraznjene denarnice, temveč izpuščena imena na seznamu povabljencev.
Povsem miren pa je bil mladi vojvoda Lanzafuerte. Ko ga je Perico Gonzalvo vprašal, v kaj se namerava našemiti, mu je ustnice raztegnil zmagoslaven nasmeh. »Šel bom za lastnega deda. Boš že videl mojo zvijačo,« je zadovoljno pristavil.
Kajti — med nami povedano — izredni izdatki vojvodi niso bili po godu. Skoraj bi rekel, da niti redni ne. Premoženjske zadeve njegove hiše so bile silno zapletene in še sreča, da je vojvodov oče pravočasno umrl; ko bi bil živel še dve leti … Skratka, nekako so se izvlekli, skozi vrata ali skozi okno … Predvsem skozi okno. Prodajali so podeželska posestva, dragocene slike, nosilnice, tapiserije … Kot priče nekdanje veličine so ostale še nekatere dragocene starine, med njimi popoln oklep viteza, soborca Karla V. Prav ta oklep, odrinjen v kot nekakšne ropotarnice, je vojvoda opazil in ga dal očistiti rje; ko je zasijal očiščen, se je pokazalo, da je vreden kraljeve orožarne, zelo podoben — in morda delo iste roke — znamenitemu cesarjevemu paradnemu in bojnemu oklepu, znanemu kot »oklep z maskaroni«. Enako izredno tenko milansko delo z zlatimi in srebrnimi tavširanimi okraski, enaka modrikasta prevleka …
Ko bi se razvedelo zanj, bi privabljal starinarje in zbujal zavist zbirateljev. Kakšna preobleka bi bila lahko boljša? Kaj bi bilo primernejše za ples v maskah? Brez stroškov in brez beljenja glave bo Lanzafuerte kralj večera.
Rečeno, storjeno. Dve uri pred slovesnim prihodom na ples je vojvoda stal z razprostrtimi rokami in razkrečenimi nogami ter si pustil pripenjati dele oklepa. Posebno težavno je bilo pritrditi prsni in hrbtni del; pozabili so bili na jermene z zaponkami. Ko je bilo težavno delo končano, se je vojvoda pogledal v veliko ogledalo in se ni prepoznal. Z obritimi brki in kodri lasulje, ki so mu padali ob obeh straneh obraza, je bil kakor star portret, ki je stopil s platna. Ponosna drža, prezirljiva usta, poteze obraza, hkrati možate in nežne — vse to je vojvodo spreminjalo v mladega plemiča; v krvi mu je zavrelo izročilo rodu in obšlo ga je hrepenenje po junaški dobi. »Ko bi se bil rodil takrat!« je ponosno zamrmral. »Ampak danes … seveda! Danes se ne da nič …« Njegovo domišljavost je še stopnjevalo dejstvo, da mu je bil oklep nekoliko pretesen. »Večji korenjak sem kakor tisti vitez …«
Ko se je spuščal po stopnicah, so njegove misli ubrale drugo pot. Ko mu ne bi pomagali služabniki, bi bil zgrmel na glavo v vežo. In koliko neskončne previdnosti je bilo treba, da je zlezel v kočijo, sedel, izstopil in se povzpel v kraljevsko bivališče Cardonovih, po marmornatih stopnicah, med dvema vrstama napudranih lakajev v modrih livrejah in kratkih hlačah. Zato pa je njegov prihod napravil osupljiv vtis. Med oblačili, ki so bila navsezadnje le bleščeče preobleke, je oklep izstopal po umetelnosti, pristnosti, resnobnosti in nenavadnosti. Bojevnik je vstajal iz groba; ležeči nagrobni kip se je dvignil. Kakor oživela podoba, izklesana z dletom Pompeya Leonija, je vojvoda stopal naprej in spotoma zbujal občudujoče šepetanje. Poznavalci so ocenjevali to plemenito ostalino in ji prisojali zveneče vsote z brezsramnostjo ljudi, vajenih, da je vse naprodaj. Umetniki so navdušeno vzklikali hvalnice. Tisti, ki so se imeli za učenjake, so se spominjali slavnih dejanj rodbine Lanzafuerte in še enkrat se je zvrstil klasični seznam naših zmag: San Quintín, Pavía, Orán, Cerinola. In žvenket jekla ob vojvodovih korakih je imel romantičen odmev, nekako podoben zvenu ščitov v wagnerjanskem jezdnem sprevodu. Le en posmehljiv glas je skoraj naravnost v Lanzafuertejev obraz izrekel: »V junaka se je našemil, da ga še lastna mati ne bi spoznala …«
Naposled se je čudoviti oklep izgubil v plesnem vrvežu, v vrtincu Ciganov, Andaluzijcev, gizdalinov, markiz iz časov Ludvika XV., vrtnic, kačjih pastirjev in drobnih Japonk z narisanimi obrvmi. Vitez Karla V. je začel čutiti nedoločljivo neugodje, ki se je stopnjevalo in prehajalo v odkrito utrujenost.
Nobenega dvoma ni bilo več: prekleti oklep ga je težil in stiskal … Kakšna zamisel, da se je spravil v takšno lupino! Ne more ne plesati ne stati … Naj sede? In kako? Da bi mu nemara odletele stegenske plošče in bi ostal tam v oprijetih spodnjih hlačah? Nemogoče … Od tesnobe so mu sence oblile potne kaplje. Oditi bi pomenilo izpostaviti se posmehu … Za nameček ga je prišla lepa Inés Puenteancha prosit, naj ji stoji nasproti pri četvorki. Pri četvorki? Hoditi, se obračati, se priklanjati? Lanzafuerte se je v stiski opravičil, kakor je najbolje znal … V jedilnici je poprosil za kozarec ledenega punča in za hip občutil olajšanje. Puenteancha ga je smeje vprašala, ali mu je slabo. »Nič ni … vroče mi je …« In kakor ubežnik se je bled in drgetajoč izmuznil v skoraj prazni zimski vrt, nato pa se s težkimi koraki odpravil proti predsobi. Lakaji so mu priskočili na pomoč, ga z nogami v zraku odnesli po stopnicah in poklicali kočijo. Bojevnik se je z grozljivim ropotom zvrnil vanjo. Uf! Končno! Doma mu bodo sneli ta strašni oklep.
— Vse to dol, dol! — je zavpil, ko se je znašel v rokah svojih služabnikov, ki so se presenečeno in nejevoljno spogledovali … Pa so si obetali noč prostosti! In povrhu … kakšna zadrega!
— Vse dol, pri priči! — je ponavljal vojvoda, znova razširil roke in razkrečil noge. Sneli so mu ovratnik, stegenske plošče, stegenske oklepe, golenice, rokavne oklepe, komolčnike, rokavice … Ko so prišli do trupa, so obstali.
— Kaj čakate? — je besno vprašal. — Saj me prav to najbolj stiska! Sobar se je jecljaje opravičeval. Ali se gospod vojvoda ne spominja? Ker so na oklepu manjkali jermeni in zaponke, so mu prsni in hrbtni del zvarili skupaj.
— Zvarili! Res je! Prekleto! Hitro! … Orožarja! … Takoj mi ga pripeljite! Nova opravičila. Zmeda. Orožarja! Če gospod vojvoda želi, bodo šli … a ob enih ponoči na pustno nedeljo je zaman kogarkoli iskati. Do jutri zjutraj …
Na nepreklicen ukaz so odšli na lov za orožarjem, prepričani, da ga ne bodo našli, vojvoda pa je ostal stisnjen v oklep, zleknjen na postelji, ne da bi se mogel obrniti ali zajeti sapo. Pritisk na prsi in občutek dušenja sta postala neznosna muka. Nočne ure so minevale s kruto počasnostjo in svinčena roka mu je stiskala pljuča, da se je dušil. Osovraženi oklep! Kaj vse bi dal potomec vitezov, da bi se ga znebil, da bi ga videl viseti na steni med okrasno razvrščenim orožjem, kjer bi se bleščali njegovi razkošni okraski, poganske podobe najčistejše renesanse! Na steni, da; na prsih, ne! Kakšen hudičev navdih ga je obšel? Vtisniti se v kalup davnih stoletij … in ne moči iz njega! Na šibkih rebrih, na srcu brez moči čutiti lupino nekdanjega junaštva … in je ne moči razbiti! Ujetnik v oklepu! Utripanje njegovih žil je posnemalo topot bojnih konj; šumenje krvi je bilo hrumenje bitke …
— Zdaj boš videl, da se ni tako lahko našemiti v lastnega deda, — je med glasnim krohotom dejal Perico Gonzalvo, ki se je kakor po navadi ob vrnitvi s plesa oglasil pri prijatelju in vkorakal v Lanzafuertejevo spalnico, trobeč na plesno trobentico, vso ovešeno z zlatimi kraguljčki. Biti podoben ljudem iz tistih časov? Človek božji! Niti za šalo …
In ker je Lanzafuerte napol mrtev stokal (niti dihati ni mogel več), je gizdalin pristavil: — Veš, kaj mi hodi po glavi? Španija je taka kot ti … ujeta v kalupe preteklosti in umira, ker ji niso prav, pa se jih ne more znebiti … Čedna simbolika, kaj? No, sam ti grem po nekoga, ki te bo rešil te navlake … Kajti če boš čakal na služabnike! …
Izvirnik
023 La armadura
Naslednje strani prikazujejo izvirno besedilo za primerjavo.
No se hablaba más que de aquel baile, un acontecimiento de la vida social madrileña. La antojadiza y fastuosa señora de Cardona había exigido que no sólo la juventud, sino la gente machucha; no sólo las damas, sino los caballeros, todas y todos, en fin, asistiesen de traje. «No hay--repetía Mad. Insausti--más excepción que el Nuncio... y eso porque va de traje siempre.»
Prohibido salir del apuro con habilidades, como narices, girasoles eléctricos en el ojal, pelucas ó trajes de colores. Obligatorio el traje completo, característico, histórico ó legendario.
Se murmuró, naturalmente, de la Cardona (con los sayos que la cortaron podrían vestirse los concurrentes á la fiesta); se la puso un nuevo apodo: Villaverde... Pero, entre dentellada y dentellada, la gente consultó grabados y figurines, visitó museos, escribió á París, volvió locos á sastres y modistas... y las caras más largas no fueron debidas á la sangría del bolsillo, sino á omisiones en la lista de invitados.
Quien estaba bien tranquilo era el joven duque de Lanzafuerte. Al preguntarle Perico Gonzalvo de qué pensaba ir, triunfante sonrisa dilató sus labios. «Voy de abuelo de mí mismo. Ya verás mi martingala», añadió satisfecho.
Y es que--en confianza--gastos extraordinarios no le convenían al duque. Estoy por decir que ni ordinarios. Embrolladísimos andaban los asuntos de la casa, y gracias que el padre del duque se había muerto á tiempo; que si dura dos añitos más... En fin, se salió adelante, por la puerta ó por la ventana... Por la ventana sobre todo. Se vendían cortijos, cuadros de mérito, literas, tapices... Quedaban aún, testimonio de la grandeza pasada, algunas antiguallas preciosas, y entre ellas una armadura completa de un paladín compañero de Carlos V. En esta armadura, arrinconada en una especie de leonera, se había fijado el duque, haciéndola limpiar de orín, y al aparecer limpia vió que era objeto digno de la Armería, muy semejante--y quizás de la misma mano--al célebre arnés de parada y guerra del Emperador, conocido por «el de los mascarones». Igual labor milanesa, finísima, de ataujia de oro y plata, igual empavonado...
A conocerse, hubiese sido cebo de anticuarios y envidia de coleccionistas. ¿Qué mejor disfraz? ¿Qué cosa más propia de máscaras? Sin gastos ni cavilaciones, Lanzafuerte sería el rey de la fiesta.
Dicho y hecho. Dos horas antes de la solemne de entrar en el baile, estaba el duque abierto de brazos y esparrancado de piernas, dejándose abrochar piezas de la armadura. Fue especialmente arduo el ajuste del peto y espaldar; se habían olvidado las correas con su hebillaje. Terminada la difícil obra, se miró el duque en un espejo de cuerpo entero y no se reconoció. Afeitado el bigote; cayendo á ambos lados del rostro las melenas de la peluca--era un retrato antiguo bajado del lienzo. La apostura arrogante; la boca desdeñosa; el diseño de las facciones viril y adamado á un tiempo,--convertían al duque en doncel, y la raza hirvió en su sangre, causándole la nostalgia de la edad heroica. «¡Si nazco entonces!» murmuró con orgullo. «¡Pero ahora... claro! No hay medio...» Aumentaba su engreimiento el que la armadura le venía un poco estrecha. «Soy más hombre que el paladín...»
Al bajar las escaleras sus ideas tomaron otro giro. Si no le ayudan los criados, de cabeza al portal. Y precauciones infinitas para meterse en el coche, para sentarse, para salir, para subir á la regia morada de Cardona, por peldaños de mármol, entre doble fila de lacayos empolvados, de azul librea y calzón corto. En cambio, la entrada, de sorprendente efecto. Destacándose sobre los trajes, que al fin eran disfraces de relumbrón, la armadura se imponía por el arte, por la verdad, por la seriedad y la extrañeza. Un guerrero se alzaba del sepulcro; una estatua yacente se había incorporado. Como animada figura debida al cincel de Pompeyo Leoni, avanzaba el duque, levantando á su paso murmullos de admiración. Los inteligentes tasaban aquel noble despojo y lo valuaban en cifras sonoras, con el impudor del hábito de que todo se venda. Los artistas, transportados, clamaban elogios. Los preciados de eruditos recordaban timbres de la casa de Lanzafuerte, y una vez más desfilaba la clásica lista de nuestros triunfos: San Quintín, Pavía, Orán, Cerinola. Y el choque del acero, al andar el duque, tenía un eco romántico, algo parecido al son de los escudos en la cabalgada wagneriana. Sólo una voz burlona, casi en la misma cara de Lanzafuerte, pronunció: «Se ha disfrazado de héroe para que no le conozca ni su madre...»
Por fin la maravillosa armadura se confundió entre el bullicio del baile, en un remolino de zíngaros, andaluces, gigerls, marquesas Luis XV, rosas, libélulas y japonesitas de cejas pintadas. El paladín de Carlos V empezaba á notar indefinible molestia, que fue acentuándose, convirtiéndose en declarada fatiga.
No podía dudarlo: le pesaba y le apretaba la maldita armadura... ¡Qué idea, haberse metido en semejante caparazón! Ni poder bailar, ni siquiera estar de pie... ¿Sentarse? ¿Y cómo? ¿Que á lo mejor saltasen las escarcelas y se quedase allí en calzón de punto? Imposible... Un sudor de angustia humedeció sus sienes. Irse era exponerse á la chacota... Por fatalidad, la bella Inés Puenteancha vino á rogarle que hiciese vis en un rigodón. ¿Rigodón? ¿Andar, volverse, inclinarse? Lanzafuerte, acongojado, se excusó lo mejor que supo... Pidió en el comedor un vaso de ponche helado y experimentó momentáneo alivio. La Puenteancha le preguntó risueña si estaba malo. «No es nada... calor...» Y á manera de quien huye, pálido, escalofriado, se escabulló á la serre, casi desierta, y con paso trabajoso se dirigió á la antesala. Los lacayos le socorrieron, le bajaron en vilo, avisaron á un coche. Dentro cayó el guerrero, produciendo temeroso ruido. ¡Uff! ¡Por fin! En casa le arrancarían la horrible armadura.
--¡Fuera todo esto, fuera!--gritó cuando estuvo en manos de sus servidores, que se miraban sorprendidos y descontentos... ¡Ellos que se prometían una noche de libertad! Y además... ¡qué compromiso!
--¡Fuera todo, volando!--repetía el duque, abriendo los brazos otra vez, esparrancando las piernas.
Quitáronle gola, escarcelas, quijotes, grevas, brazales, cubos, guanteletes... Al llegar á la coraza, se pararon.
--¿Qué aguardáis?--interrogó furioso.--¡Si esto es lo que más me oprime!
El ayuda de cámara, tartamudeando, se disculpó. ¿No se acordaba el señor duque? Su coraza, por faltarla el hebillaje y correas, estaba soldada á fuego.
--¡A fuego! ¡Es verdad! ¡Maldita sea! ¡Volando!... ¡El armero!... ¡Ya estáis aquí con él!
Nuevas excusas. Confusión. ¡El armero! Si el señor duque lo deseaba irían... pero inútil buscar á nadie, á la una de la noche del Domingo de Carnaval. Hasta la mañana siguiente...
Ante una orden á rajatabla salieron á caza del armero, con la convicción de no encontrarle, y quedóse el duque embutido en la coraza, echado sobre la cama, sin poderse revolver, ni resollar. La opresión de su pecho, la sensación de asfixia, eran ya tormento insufrible. Y pasaban las horas de la noche con cruel lentitud, y comprimía sus pulmones, hasta ahogarle, una mano de plomo. ¡Armadura odiosa! ¡Cuánto daría el descendiente de los paladines por verse libre de ella, por tenerla colgada en la pared, en panoplia decorativa, luciendo sus labores riquísimas, sus figuras paganas del más puro Renacimiento! ¡En la pared, sí; en el pecho, no! ¿Qué sugestión diabólica había sido aquella? Incrustarse en el molde de otros siglos... ¡y no poder salir! Sentir sobre un costillaje débil, sobre un corazón sin energía, la cáscara del heroísmo antiguo... ¡y no romperla! ¡Prisionero en una armadura! El golpe de sus arterias remedaba el trotar de bridones; el zumbido de la sangre era el fragor de la batalla...
--Así verás que no es tan fácil disfrazarse de abuelo de sí mismo--dijo soltando la carcajada Perico Gonzalvo, que, según costumbre, subió á casa de su amigo al retirarse del baile, y penetró en la alcoba de Lanzafuerte tocando una trompeta de cotillón, toda guarnecida de cascabelitos dorados. ¿Parecerse á la gente de entonces? ¡Hombre! Ni en guasa...
Y como Lanzafuerte gimiese medio muerto (ya ni respirar podía), añadió el gomoso:
--¿Sabes qué me ocurre? España está como tú... metida en los moldes del pasado, y muriéndose porque ni cabe en ellos ni los puede soltar... Bonito simbolismo, ¿eh? Vaya, voy en persona á traerte alguien que te libre de ese embeleco... Porque ¡si esperas á los criados!...
Nadaljuj z branjem
