Waltey
Molk je zlato
Cuentos antiguos
Cuentos de Navidad, de la patria y antiguos · Emilia Pardo BazánO besedilu
Molk je zlato
- Vir
- Cuentos de Navidad, de la patria y antiguos
- Avtor
- Emilia Pardo Bazán
- Jezik branja
- Slovenščina
- Jezik izvirnika
- Español
- Čas branja
- 7 min branja
- Obseg
- 6 strani
- Naslov izvirnika
- 036 Al buen callar
O izvirniku
Cuentos de Navidad, de la patria y antiguos
Sedemintrideset avtorskih zgodb v treh zgodovinskih knjižnih skupinah. Bralni jezik je Slovenščina, izvirnik pa prihaja iz vira Cuentos de Navidad, de la patria y antiguos v jeziku Español.
Besedilo
Molk je zlato
Vojvoda in vojvodinja iz Toleda nista imela drugega otroka kakor tega dečka, a bil je otrok kakor cvet: zdrav, postaven, neustrašen in v svojih rosnih letih tako angelske in plemenite narave, da so ga služabniki ljubili komaj kaj manj od staršev. Mati ga je oblačila v žamet, obrobljen s holandskimi čipkami; nosil je rokavice iz dišečega semiša, na traku njegove čepice pa so se lesketali dragoceni obeski in dragulji. Ko so ga videle stopati po ulici, ponosnega in gizdavega kakor pomanjšanega viteza, so mu ženske s konic prstov pošiljale poljube, starkice so se smehljale in pomenljivo mežikale, kakor bi hotele reči: »Kakšen boš šele pri dvajsetih!«, resnobni cerkveni dostojanstveniki in strogi menihi pa so pomolili glave iz kapuc in roke iz rokavov ter ga mimogrede blagoslovili.
Vendar je vojvoda iz Toleda, čeprav silno ponosen na svojega potomca, z naraščajočo zaskrbljenostjo opažal pri njem slabo lastnost, ki se je z leti pri mladem don Sanchu le še krepila. Ta napaka je bila nekakšna trdovratna obsedenost, da je resnico razglašal vsevprek, naj je sodila v pogovor ali ne, o vsaki stvari in pred komer koli. Vojvoda iz Toleda, že star dvorjan in dobro poučen o tem, da je na dvoru vse sama krinka, je z grozo slutil, da njegov sin, naj bo še tako pogumen, velikodušen, bister in pronicljiv, nikoli ne bo dosegel visokega mesta, ki mu je pripadalo v svetu, če se ne otrese tega pogubnega nagnjenja. »Preudarnost je sprta z resnico, kajti resnica je pogosto nepreudarnost sama,« je vojvoda opominjal sina. »Zaradi ust navadno poginemo kakor neumne ribe, to pa ni smrt, vredna modrega moža, temveč nespametne, hladne in okorne živali,« je rad dodal. Dečka so takšni očitki in svarila spravljali v zadrego in žalost; prepričan, da s tolikšno odkritosrčnostjo ravna napak, je v srcu sklenil, da se poboljša. A njegova narava mu tega ni dopuščala: neka čudna sila mu je prinašala resnico na ustnice in mu ni dala miru, dokler je naposled ni izrekel, na veliko žalost vojvode, ki se je do onemoglosti trudil z opominjanjem: »Sin moj Sancho, le glej, kaj počneš … Resnica je eden najmočnejših strupov; toda namesto da bi jo zaužili skozi usta, prihaja iz njih. Šele ko se razprši po zraku, ubija. Če se ti pogubna resnica zdi tako privlačna, jo ohrani v sebi in zase; z nikomer je ne deli, pa ne boš nikogar zastrupil.«
Ko se je torej sin vojvode in vojvodinje iz Toleda bližal trinajstemu letu in postajal vse lepši, spretnejši in prikupnejši, ga je nekega dne, ko je šla v stolnico k maši po porodu, mimogrede ugledala kraljica. Očarana nad njegovo postavo in ljubkostjo, s katero se ji je globoko priklonil, je hotela izvedeti, kdo je; in brž ko je to zvedela, je poklicala vojvodo ter ga nadvse vneto prosila, naj ji don Sancha prepusti za osebnega paža. Bolj prestrašen kakor počaščen je vojvoda sinu sporočil, kakšno čast jima je izkazala kraljica. »Zdaj se bodo uresničile moje bojazni, zdaj preži nevarnost, Sancho … Tvoja pogubna bolezen resnicoljubnosti bo zdaj pokopala tebe in nas vse. Če sta zadržanost in umetnost molka vselej koristni, sta v kraljevih sobanah nepogrešljivi, prisežem ti.« »Jaz pa mislim, oče,« je odvrnil zgodaj dozoreli don Sancho, »da ob kraljih, ki so podoba in odsev Boga, prebiva resnica sama. V njih ne more biti laži ne dejanja, ki bi ga bilo treba skrivati ali zamolčevati.« Ta odgovor je vojvodo zmedel in spravil v zadrego, saj so mu po spominu rojile nekatere dvorne govorice o kraljevskih lahkomiselnostih in ljubezenskih pustolovščinah. A nazadnje se je zbral in vzkliknil: »Ne, sin moj, ni tako, kakor si predstavljaš … Ko boš starejši in ti bo razum dozorel, boš te uganke razumel. Za zdaj ti povem le to: če greš na dvor odločen, da boš govoril resnico, bo bolje, da mi že zdaj vzameš glavo in jo izročiš rablju.« Don Sancho je nekaj časa stal s sklonjeno glavo in ves otožen, nato pa je s čudno resnobnostjo, neprimerno svojim letom, iztegnil roko, kakor bi dajal obljubo. »Vem, kako si pomagati,« je zatrdil. »Lagati mi je nemogoče, molčati pa ne. Vi, oče, razširite glas, da sem zaradi nesreče izgubil dar govora, jaz pa vam obljubim, da bom vam na ljubo ostal nem do zadnjega dne svojega življenja, če bo treba.«
Vojvodi se je domislica zdela dobra in razširil je vest o sinovi nemosti; nenavadno pri vsem tem pa je bilo, da je kraljica, ko je izvedela, da je lepi deček nem, pokazala neizmerno veselje in še bolj vztrajala, naj pride k njej v službo in pod njeno oblast. Od tistega dne je don Sancho res služil kot paž v kraljičinih sobanah, z ustnicami, zaklenjenimi s ključavnico volje; vse je videl in slišal, kar se je dogajalo, a ničesar ni mogel razglasiti. Kraljica ga je počasi neizmerno vzljubila. Sancho je ure in ure preležal na žametnih blazinah ob vznožju gospodaričinega naslanjača, z glavo v njenem naročju, ona pa mu je s tenko roko, obloženo s prstani, materinsko gladila temne svilnate kodre. — Ko so don Sanchu prvič naročili, naj nekemu velikašu odpre skrivna vrata, in ga je videl, kako se kradoma in ob neprimerni uri prikrade v kraljičino sobico, ona pa mu ovije roke okoli vratu, je mladega paža obšla žalost in nato ogorčenje; ko bi bil smel razvezati jezik, Bog ve, kakšna tragedija bi se bila odigrala v palači. Na srečo je bil Sancho nem; slišal pa je vendarle in pogovori zaljubljencev so ga seznanili z nadvse resnimi rečmi, z državnimi in družinskimi skrivnostmi; med drugim s tem, da je tudi kralj vsako noč z izredno previdnostjo hodil obiskovat neko zelo lepo Judinjo, zaradi katere je pozabljal na svoje dolžnosti soproga in vladarja in pod vplivom katere je čezmerno ščitil Jude v škodo svojih kraljestev in v izgubo svojih zakladnic. Ta spletka je bila zavita v skrivnost in zanjo sta vedela le velikaš in kraljica; don Sancho pa, čigar ogorčenje se je z ženinega prestopka preusmerilo na moževega, je bil znova vesel, da ni imel glasu, saj tako ni bil v nevarnosti, da bi razkril tako sramotno resnico. Sčasoma je mladi nemi paž zaradi zaupljivosti, s katero so govorili vpričo njega, izvedel za več hudih podlosti, ki so jih snovali na dvoru: zvedel je, kako kraljevi ljubljenec skrivaj po mili volji razmetava z državnim premoženjem in kako kraljev stric kuje zaroto, da bi ga vrgel s prestola, pa še za nešteto drugih lopovščin in hudobij, ki so vsak hip burile in razplamtevale jezo in krepostno nepotrpežljivost don Sancha ter preizkušale njegovo stanovitnost v popolnem molku, h kateremu se je bil zavezal.
Medtem pa so ga imeli vsi zelo radi, kajti ta lepi, molčeči paž, tako plemenit in ubogljiv, ni nikomur nikoli storil nič žalega. Ni treba posebej praviti, kako so mu bile naklonjene dame, ko so videle, kako je prikupen, in bile prepričane o njegovi molčečnosti; od kralja do zadnjega služabnika so mu vsi želeli vse dobro. Njegov ugled in priljubljenost sta tako narasla, da so ga, ko je dopolnil dvajset let in je moral službo paža zamenjati za plemeniti vojaški poklic, kralj, kraljica, kraljevi ljubljenec in infant kar tekmovaje obsipali z milostmi, množili časti in prednostne pravice njegove rodbine ter mu podarjali poveljstva nad trdnjavami, utrdbe, trge in gradove. In ko je don Sancho z lici, še vlažnimi od solznega poljuba, s katerim se je od njega poslovila kraljica, ki ga je ljubila kakor lastnega sina, in z vratom, obteženim z zlato verigo, ki mu jo je bil pravkar nadel kralj, stopil iz kraljeve palače in zajahal ognjevitega andaluzijca, darilo infanta, je ob misli na to, koliko zla je preprečila in koliko sreče mu je prinesla njegova nenavadna odločitev, z zobmi otipal svoj jezik in zamišljeno dejal sam pri sebi — kajti pred drugimi je bil trdno odločen, da ne črhne niti besedice: »Ob prvi besedi, ki jo izpustiš v zrak, jezik moj, te s temi zobmi ali s svojim bodalom odrežem in vržem psom.«
Nekateri učenjaki menijo, da iz te zgodbe izvira ljudski rek, za katerega ni druge verjetne razlage: Dobremu molku pravijo Sancho.
Izvirnik
036 Al buen callar
Naslednje strani prikazujejo izvirno besedilo za primerjavo.
No tenían más hijo que aquél los duques de Toledo, pero era un niño como unas flores; sano, apuesto, intrépido, y, en la edad tierna, de condición tan angelical y noble, que le amaban sus servidores punto menos que sus padres. Traíale su madre vestido de terciopelo que guarnecían encajes de Holanda, luciendo guantes de olorosa gamuza y brincos y joyeles de pedrería en el cintillo del birrete; y al mirarle pasar por la calle, bizarro y galán cual un caballero en miniatura, las mujeres le echaban besos con la punta de los dedos, las vejezuelas reían guiñando el ojo para significar «¡Quién te verá á los veinte!», y los graves beneficiados y los frailes austeros, sacando la cabeza de la capucha y las manos de las mangas, le enviaban al paso una bendición.
Sin embargo, el duque de Toledo, aunque muy orgulloso de su vástago, observaba con inquietud creciente una mala cualidad que tenía, y que según avanzaba en edad el niño don Sancho iba en aumento. Consistía el defecto en una especie de manía tenacísima de cantar la verdad á troche y moche, viniese á cuento ó no viniese, en cualquier asunto y delante de cualquier persona. Cortesano viejo ya el duque de Toledo, ducho en saber que en la corte todo es disfraz, adivinaba con terror que su hijo, por más alentado, generoso, listo y agudo que se mostrase, jamás obtendría el alto puesto que le era debido en el mundo, si no corregía tan funesta propensión. «Reñida está la discreción con la verdad: como que la verdad es á menudo la indiscreción misma», advertía á su hijo el duque. «Por la boca solemos morir como los simples peces, y no es muerte propia de hombre avisado, sino de animal bruto, frío y torpe», solía añadir. Corríase y afligíase el rapaz de tales reprensiones y advertencias, y persuadido de que erraba al ser tan sincero, proponía en su corazón enmendarse; pero su natural no lo consentía: una fuerza extraña le traía la verdad á los labios, no dándole punto de reposo hasta que la soltaba por fin, con gran aflicción del duque, que se mataba en repetir: «Hijo Sancho, mira que lo que haces... La verdad es un veneno de los más activos; pero en vez de tomarse por la boca, sale de ella. Esparcido en el aire, es cuando mata. Si tan atractiva te parece la fatal verdad, guárdala en ti y para ti; no la repartas con nadie, y á nadie envenenarás.»
Acaeció, pues, que frisando en los trece años y siendo cada vez más lindo, dispuesto y gentil el hijo de los duques de Toledo, un día que la reina salió á oir misa de parida á la catedral, hubo de verle al paso, y prendada de su apostura y de la buena gracia con que la hizo una reverencia profundísima, quiso informarse de quién era, y apenas lo supo, llamó al duque y con grandes instancias le pidió á D. Sancho para paje de su real persona. Más aterrado que lisonjeado, participó el duque á su hijo el honor que les dispensaba la reina. «Aquí de mis recelos, aquí del peligro, Sancho... Tu funesto achaque de veracidad ahora es cuando va á perderte y perdernos. Si la reserva y el arte de bien callar son siempre provechosos, en la cámara de los reyes son indispensables, te lo juro.» «Antes pienso, padre--replicó el precoz D. Sancho,--que al lado de los reyes, por ser ellos figura é imagen de Dios, alentará la verdad misma. No cabrá en ellos mentira ni acción que deba ser oculta ó reservada.» Confuso y perplejo dejó la respuesta al duque, pues le escarabajeaban en la memoria ciertas murmuraciones cortesanas referentes á liviandades y amoríos regios; pero tomando aliento, «No, hijo--exclamó por fin,--no es así como tú supones... Cuando seas mayor y tu razón madure, entenderás estos enigmas. Por ahora sólo te diré que si vas á la corte resuelto á decir verdades, mejor será que tomes ya mi cabeza y se la entregues al verdugo.» Cabizbajo y melancólico se quedó algún tiempo D. Sancho, hasta que, como el que promete, extendió la mano con extraña gravedad, impropia de su juventud. «Yo sé el remedio--afirmó.--Mentir me es imposible, pero no así guardar silencio. Haced, vos, padre, correr la voz de que un accidente me ha privado del habla, y yo os prometo, por dispensaros favor, ser mudo hasta el último día de mi vida si es preciso.»
Pareció bien el arbitrio al duque y divulgó lo de la mudez; siendo lo notable del caso que la reina, sabedora de que el bello rapaz era mudo, mostró alegría suma y mayor empeño en tenerle á su servicio y órdenes. En efecto, desde aquel día asistió D. Sancho como paje en la cámara de la reina, sellados los labios por el candado de la voluntad, viendo y oyendo todo cuanto ocurría, pero sin medios de propalarlo. Poco á poco la reina iba cobrándole extremado cariño. Sancho se pasaba las horas muertas echado en cojines de terciopelo al pie del sillón de su ama y recostando la cabeza en sus faldas, mientras ella con la fina mano cargada de sortijas le acariciaba maternalmente los obscuros y sedosos bucles.--Las primeras veces que don Sancho fue encargado de abrir la puerta secreta á cierto magnate, y le vió penetrar furtivamente y á deshora en el camarín, y á la reina echarle al cuello los brazos, el pajecillo se dolió, se indignó, y, á poder soltar la lengua, Dios sabe la tragedia que en el palacio se arma. Por fortuna, Sancho era mudo; oía, eso sí, y las pláticas de los dos enamorados le pusieron al corriente de cosas harto graves, de secretos de Estado y familia; entre otros, de que el rey, á su vez, salía todas las noches con maravilloso recato á visitar á cierta judía muy hermosa, por quien olvidaba sus obligaciones de esposo y de monarca, y merced á cuyo influjo protegía desmedidamente á los hebreos, con perjuicio de sus reinos y mengua de sus tesoros. Envuelta en el misterio esta intriga, no la sabían más que el magnate y la reina; y D. Sancho, trasladando su indignación del delito de la mujer al del marido, celebró nuevamente no haber tenido voz, porque así no se veía en riesgo de revelar verdad tan infame. Pasado algún tiempo, la confianza con que se hablaba delante del mudo pajecillo instruyó á éste de varias maldades gordas que se tramaban en la corte: supo cómo el privado, disimuladamente, hacía mangas y capirotes de la hacienda pública, y cómo el tío del rey conspiraba para destronarle, con otras infinitas tunantadas y bellaquerías que á cada momento soliviantaban y encrespaban la cólera y la virtuosa impaciencia de D. Sancho, poniendo á prueba su constancia, en el mutismo absoluto á que se había comprometido.
Sucedía entretanto que le amaban todos mucho, porque aquel lindo paje silencioso, tan hidalgo y tan obediente, jamás había causado daño alguno á nadie. No hay para qué decir si le favorecerían las damas, viéndole tan gentil y estando ciertas de su discreción; y desde el rey hasta el último criado, todos le deseaban bienes. Tanto aumentó su crédito y favor, que al cumplir los veinte años y tener que dejar su oficio de paje por el noble empleo de las armas, colmáronle de mercedes á porfía el rey, la reina, el privado y el infante, acrecentando los honores y preeminencias de su casa y haciéndole donación de alcaidías, fortalezas, villas y castillos. Y cuando, húmedas las mejillas del beso empapado de lágrimas con que le despidió la reina, que le quería como á otro hijo; oprimido el cuello con el peso de la cadena de oro que acababa de ceñirle el rey, salió D. Sancho del alcázar y cabalgó en el fogoso andaluz de que el infante le había hecho presente; al ver cuántos males había evitado y cuántas prosperidades había traído su extraña determinación, tentóse la lengua con los dientes, y, meditabundo, dijo para sí (pues para los demás estaba bien determinado á no decir oste ni moste): «A la primer palabra que sueltes al aire, lengua mía, con estos dientes ó con mi puñal te corto y te echo á los canes.»
Hay eruditos que sostienen la opinión de que de esta historia procede la frase vulgar, sin otra explicación plausible: Al buen callar llaman Sancho.
Nadaljuj z branjem
